Overheidsopdrachten gaan over publiek geld. De bedragen zijn groot, de belangen hoog en de verleiding om regels te omzeilen is reëel. Het Belgische en Europese aanbestedingsrecht voorziet daarom in een reeks mechanismen om de integriteit van het proces te waarborgen — van uitsluitingsgronden tot deontologische codes, van belangenvermengingsregels tot klokkenluidersregelingen.
Belangenvermenging
Wat is het?
Er is sprake van belangenvermenging wanneer een persoon die betrokken is bij de aanbestedingsprocedure (ambtenaar, expert, jurylid, adviseur) een direct of indirect belang heeft dat zijn onpartijdigheid in het gedrang brengt. Dit kan financieel zijn (aandeelhouder bij een inschrijver), persoonlijk (familierelatie met een inschrijver) of professioneel (voormalig werknemer van een inschrijver).
Wettelijk kader
Artikel 6 van de Wet van 17 juni 2016 bepaalt dat de aanbesteder passende maatregelen moet nemen om belangenconflicten tijdens de plaatsingsprocedure te voorkomen, vast te stellen en te verhelpen. Dit is een omzetting van artikel 24 van Richtlijn 2014/24/EU.
De wet hanteert een brede definitie: elke situatie waarin betrokken personeelsleden een belang hebben dat hun onpartijdigheid en onafhankelijkheid kan lijken aan te tasten, valt eronder. Het gaat dus niet alleen om daadwerkelijke belangenvermenging, maar ook om de schijn ervan.
Voorbeelden
- Een ambtenaar die het bestek opstelt, heeft een partner die werkt bij een van de kandidaat-inschrijvers.
- Een jurylid dat de offertes beoordeelt, heeft recent een consultancy-opdracht uitgevoerd voor een van de inschrijvers.
- Een gemeenteraadslid dat de gunningsbeslissing mee goedkeurt, is bestuurder van een vennootschap die heeft ingeschreven.
- Een extern expert die advies geeft over de technische specificaties, heeft een commerciële relatie met een leverancier.
Maatregelen
De aanbesteder moet:
- Verklaringen vragen van alle betrokkenen bij de procedure (geen belangen, melden van mogelijke conflicten).
- Betrokkenen uitsluiten zodra een belangenconflict wordt vastgesteld.
- De procedure documenteren en transparant rapporteren over genomen maatregelen.
Grounds for exclusion
Verplichte uitsluiting
De wet voorziet in verplichte uitsluitingsgronden (artikel 67 Wet 2016). Een inschrijver wordt uitgesloten als hij onherroepelijk veroordeeld is voor:
- Deelname aan een criminele organisatie.
- Omkoping van ambtenaren.
- Fraude (subsidie- of belastingfraude).
- Terrorisme of financiering van terrorisme.
- Witwassen van geld.
- Kinderarbeid of mensenhandel.
De aanbesteder is verplicht deze gronden te controleren en de betrokken onderneming uit te sluiten. Er geldt geen beoordelingsmarge.
Facultatieve uitsluiting
Daarnaast bestaan facultatieve uitsluitingsgronden (artikel 69 Wet 2016) die de aanbesteder kán inroepen:
- Schending van milieu-, sociaal of arbeidsrecht.
- Faillissement of insolvabiliteit.
- Ernstige beroepsfout die de professionele integriteit in twijfel trekt.
- Ernstige tekortkomingen bij een eerdere overheidsopdracht die hebben geleid tot verbreking of schadevergoeding.
- Valse verklaringen bij het verstrekken van informatie.
- Onrechtmatige beïnvloeding van het besluitvormingsproces.
- Niet-naleving van fiscale of sociale verplichtingen.
Corrigerende maatregelen (self-cleaning)
Een onderneming die onder een uitsluitingsgrond valt, kan corrigerende maatregelen aanvoeren om aan te tonen dat zij voldoende betrouwbaar is ondanks de uitsluitingsgrond. Dit omvat:
- Betaling van schadevergoeding of boetes.
- Medewerking aan het onderzoek.
- Concrete maatregelen om herhaling te voorkomen (compliance-programma, organisatorische wijzigingen, onafhankelijke audits).
De aanbesteder beoordeelt of de corrigerende maatregelen voldoende zijn. De bewijslast ligt bij de onderneming.
Deontologische code
Veel Belgische overheden hanteren een deontologische code voor overheidsopdrachten. De Vlaamse overheid heeft bijvoorbeeld een omzendbrief die specifieke gedragsregels vastlegt voor ambtenaren die betrokken zijn bij aanbestedingen:
- Verbod op het aanvaarden van geschenken of voordelen van (potentiële) leveranciers.
- Meldingsplicht bij mogelijke belangenconflicten.
- Verbod op nevenwerkzaamheden die een conflict kunnen veroorzaken.
- Chinese walls bij vertrouwelijke informatie.
Klokkenluiders
De Europese klokkenluidersrichtlijn (Richtlijn 2019/1937), omgezet in Belgisch recht, beschermt personen die inbreuken op het aanbestedingsrecht melden. Dit geldt zowel voor ambtenaren als voor werknemers van inschrijvers die onregelmatigheden vaststellen.
De bescherming omvat:
- Bescherming tegen ontslag of represailles.
- Vertrouwelijke behandeling van de melding.
- Mogelijkheid tot anonieme melding.
Risico’s voor de inschrijver
Integriteitsschendingen hebben verregaande gevolgen:
- Uitsluiting van lopende en toekomstige opdrachten.
- Strafrechtelijke vervolging bij omkoping of fraude.
- Reputatieschade die het onmogelijk maakt om nog overheidsopdrachten te winnen.
- Terugvordering van reeds betaalde bedragen bij ontdekking na gunning.
Tips
Documenteer alles. Bij een geschil over integriteit is bewijs cruciaal. Bewaar alle communicatie, interne beslissingen en contactmomenten met de aanbesteder.
Controleer je partners. Bij een combinatie of onderaanneming ben je mede verantwoordelijk voor de integriteit van je partners. Controleer hun achtergrond en vraag verklaringen.